Punuar nga Ylli Përmeti
__________________
__________________________________________________________
Për ta cituar këtë shkrim :
Ylli Përmeti, Katastrofat ekologjike : shkaqet, pasojat dhe rrugëzgjidhjet, JPSh, 2014
__________________________________________________________
Copyright: please cite your reference (Luten të gjithë ata që dinë gjuhë të huaja dhe kanë aftësi përkthyese, këtë studim t’a përkthejnë, nën kujdesin e autorit, me qëllim që të shpërndajmë njohurinë dhe të kontribuojmë të gjithë në mobilizmin e popujve: sepse studim më të plotë, nuk do të gjejmë)
Ky
studim synon të tregojë nivelin e katastrofës ekologjike që ka shkaktuar kuadri
modern institucional i “demokracisë” përfaqësuese dhe tregu i marketingut që
është themeluar thuajse dyqind vitet e fundit në Perëndim, dhe metastazës së
tij, të globalizmit neoliberal (G/N), në ujë, tokë dhe qiell. Siç do të shohim,
ndërsa katastrofa ekologjike është gjigande dhe kërcënon seriozisht jetën e
planetit, pjesa më e madhe e “shkencëtarëve” (post)modernë, në njëmendësi me
politikanët profesionistë, dhe kryesisht me të “djathtën” konservatore në
Amerikë dhe Britani, gjithashtu dhe me europeistët —ndotësit më të mëdhenj të
planetit— ngaqë ndajnë interesa fitimprurëse me industrinë e energjisë (naftë
etj.) dhe me sistemin që është krijuar në modernitet, refuzojnë arsyetimin se
ndryshimi i klimës në planet është shkaktuar nga industria –për mos të
përmendur këtu, se industria, siç ajo shprehet, dhe jo vetëm ajo, është
shkaktuar nga kuadri modern institucional, mbulojnë shkaqet e vërtetë të
katastrofës ekologjike. Përballë kësaj situate, e “Majta” e degjeneruar pret
revolucionin socialist në kuadër të G/N, dhe efektet e mungesës së energjisë në
ekosistem dhe ekonomitë e vendeve rreth botës nuk i konsideron, meqënse kërkon
të zhvillojë ekonominë rritëse marksiste!
Me lagështirë 4% më të madhe mbi oqeane
se në vitin 1970 dhe nivelet e deteve në gritje, si do të mund të ishte klima
ndryshe?[1]
Qeveria,
e cila ka një detyrë kushtetuese nën Aktin e Ndryshimit të Klimës 2008 për të
minimizuar emisionet e gazit në Britani, duke reduktuar kërkesën për energji
fosilesh, do të ketë një detyrë kushtetuese, nën Aktin e Infrastrukturës 2015,
për t’i maksimizuar ata, duke rritur ofertën, si kërkesë për të maksimizuar
rigjallërimin e ekonomisë![2]
Kriza
ekologjike
fillon me nënvlerësimin e cilësisë së jetës njerëzore, e cila realizohet në
bashkërendim me natyrën. Një nën-vlerësim i tillë është natyrisht produkt i
ideologjisë së zhvillimit ekonomik dhe i përqendrimit të pushtetit politik (dhe
ekonomik) në pak duar. Kjo është arsyeja që njerëzit shkojnë në qytete të mëdha për të siguruar punë - për cilindo
që do të punojë si punëtor; dhe për të siguruar konsumatorë - për cilindo që do
të investojë - me pasoja, në njërën anë, dramatike për qytetet, të cilët për
ditë shtohen në numër, bashkë me problemet që pasojnë (energjitike etj.) dhe, në
anën tjetër, jeta e fshatit kurrë mos të zhvillojë struktura ekonomike të
vetëmjaftueshme, qëndrueshmëri dhe autonomi politike dhe ekonomike. Në
fjalë të tjera, siç konkludon edhe Taksi
Fotopoulos, kriza ekologjike lidhet ngushtë me ekonominë zhvillimore, e
cila pashmangshmërisht krijon ekonominë e tregut.[3]
Ngritja historike e shkallës së dioksidit të karbonit
Kriza ekologjike në nivel botëror ka filluar të
përkeqësohet që kur filloi të përqendrohej pushteti politik dhe ekonomik në pak
duar —ose, që nga koha kur shteti modern krijoi strukturat dhe marrdhëniet e
reja pushtetare dy shekuj më parë. Si pasojë, shekulli i XIX dhe XX krijoi
kushtet për krijimin e ideologjisë së rritjes ekonomike dhe zhvillimin paralel
të industrisë me bazë naftën. Propaganda e progresit linear që ushtruan dhe
vazhdojnë të ushtrojnë politikanët profesionistë, çorientoi vëmendjen e
publikut nga kujdesja dhe mirëmbajtja e mjedisit ndërsa e çintegroi atë nga
natyra dhe urtësia. Kjo solli me vete themelimin e një regjimi fitim-prurës. Si
pasojë, natyra, njëlloj si regjimi, konceptohet si fitim-prurëse dhe
masakrohet. Kështu, me shpërthimin e G/N tridhjetë vitet e fundit, kriza ekologjike
është thelluar më shumë. Siç citon një studim:
Historikisht, humbjet natyrale të biodiversitetit
shkaktoheshin me një përqindje mjaft më të ngadaltë dhe përballoheshin me
lindjen e specieve të tjera. Sot, përqindjet e zhdukjeve janë vlerësuar të jenë
100 deri në 1,000 herë më të shpejta sesa në kohët gjeologjike. Ndjekja e
humbjeve të tanishme nga Indeksi i Gjallesave të Planetit (orientim) dhe IucN
Lista e kuqe (rrallësi) ofrojnë gjithashtu tablo të zymta të situatës. Një
numër speciesh tokësore, detare dhe ujit të freskët janë në rënie konstante dhe
numri e specieve globale në kërcënim është rritur në mënyrë konstante në dhjetë
vitet e fundit. Vlerësimet e fundit në Listën e kuqe (IucN 2009) tregojnë se:
1. Pothuajse një çerek (22%) e gjitarëve
globalë dhe një e treta (32%) e specieve amfibë janë zhdukur dhe kërcënohen në
nivel global;
2. Rreth një e treta, d.m.th 3,481 specie,
nga numri total që është përshkruar në 30,700 specie, janë në rrezik;
3. 12% e shpendëve globalë janë në rrezik;
4. Niveli më i lartë i kërcënimit është
gjendur në ishujt e disa vendeve; 39-64% e gjitarëve janë kërcënuar nga
Mautitët, 80-90% e specieve amfibë janë në rrezik ose në zhdukje në ishujt
Karaibe,[4]
që, nëse nuk veprohet tani, sipas një studimi,[5]
për pak vjet 85% e specieve të egra në territoret i jashtme Britanike —sidomos
ishuj, me ndikim global, do të jenë zhdukur.
Sidoqoftë, nëse zgjerojmë këndvështrimin
tonë - sa i përket rritjes së temperaturës, që shkaktohet nga rritja e CO2
në atmosferë - ne duhet të shtrojmë një pyetje shumë të thjeshtë: si krahasohet
ndryshimi i klimës së shekullit të 21 me 2,000 vitet e kaluara? Ka shumë
mundësi që përqindjet mesatare të rritjes së CO2, gjithashtu
edhe në kombinime forcash rrezatuese nga CO2, CH4 dhe N2O,
ku përmbledhja rritet, kanë qenë të paktën pesë
herë më shpejt rreth periudhës nga viti 1960 deri 1999, sesa rreth çdo lloj
40-vjeçari tjetër përgjatë dy njëqindvjeçarëve të fundit para erës industriale.[6]
Kjo tregon qartë se globalizmi neoliberal ka kontribuar maksimalisht në rritjen
e CO2, dyzet vitet e fundit. Siç thekson Taksis Fotopoulos mbi të njëjtën problematikë:
...përqendrimi i karbonit luhatej midis
180 dhe 300 ppm (pjesë për milion) përgjatë 650,000 vjetëve të kaluar, duke
arritur 278 ppm në vigjilje të Revolucionit Industrial. Që nga ajo kohë, ato
filluan të rriten në përqindje të përshpejtuara, veçanërisht që nga koha e
ndërkombëtarizimit të ekonomisë rritëse pas Luftës së Dytë Botërore. Rezultati
i këtij procesi ishte se, përqendrimi i dioksidit të karbonit u rrit nga 315
ppm 50 vjet më parë, në 382 ppm sot. Për më shumë, përqindja e rritjes së një
përqendrimi të tillë është rritur më vonë më shpejt, siç theksoi IPCC
(Intergovernmental Panel on Climate Change), duke fshehur shqetësimin.
Ndërsa rritja
mesatare vjetore e përqindjes së përqendrimit ishte 1.4 ppm në periudhën midis
1960 dhe 2005, ajo arriti 1.9 ppm dekadën e fundit (1995-2005) një rritje prej
36 për qind. Në të njëjtën kohë, temperatura e planetit vazhdoi të rritej, duke
u shoqëruar jo vetëm nga dallgët katastrofike, por gjithashtu edhe me thatësira
shkatërruese dhe mungesë të ujit, furtuna etj.[7]
Sipas World Energy Outlook 2012, rezervat ekzistuese të energjisë fosile
do të, nëse digjeshin pa kapjen e dioksisdit të karbonit, çlironin 2,860
gjigatonë – rreth tre herë buxheti botëror i karbonit. Duke djegur këtë
rezervë, pa shtesë tjetër tek ai, do të shtynte temperaturën botërore lartë me
më shumë se 3°C.[8]
Por një profesor i shkencës së klimës në “University College London”, pohon
se ‘përqendrimi i dioksidit të karbonit në atmosferë është tashmë 400 ppm
dhe është duke u rritur me 2 ppm çdo vit’. Siç citon Wolf në një analizë duke u
bazuar te libri “The Climate Casion”, i William Nordhous i
Univeristetit të Jale: ‘çlirimet janë rritur shumë shpejt. Përqendrimet
e dioksisdit të karbonit në atmosferë janë tashmë më shumë se 400 ppm — 50 për
qind më lartë se përpara revolucionit industrial dhe shumë lartë niveleve të 1
milion viteve të fundit. Teperaturat botërore janë rritur përgjatë 150 viteve
të fudnit’.[9]
Por meqënse ekonomia botërore ekspansionohet, përqendrimi i dioksidit të
karbonit parashikohet të arrijë 550 ppm deri në mes të këtij shekulli —dyfishi
i përqendrimit para-industrial.[10]
Kjo nënkupton një rritje mesatare të temperaturës prej 3 deri në 6 gradë,
brenda gjysmës së parë së këtij shekulli. Një studim tjetër,[11]
parashikon se temperaturat ekstreme përgjatë verës do të jenë normale pas vitit
2040, kryesisht në Mesdhe dhe Azinë Qendrore. Nuk do të ishte e çuditshme që
temperaturat e larta përgjatë viteve 1950-1980 të ishin më të rralla (një në
300) se pas viteve 1980 (pothuajse 1 në 10).[12] Viti 1980 përkon me të
gjitha krizat e tjera - që është viti i shpërthimit të G/N. Në grafik, situata
paraqitet si vijon:
Pas një viti, shifrat ndryshojnë në
rritje: kështu dhjetë ndotësit më të mëdhenj janë, nga lartë-poshtë: Kina
(29%), SHBA (15%), BE (10%), India (7.1%), Rusia (5.3%), Japonia (3.7%),
Gjermania, 2.2%) Republika e Koresë (1.8%), Irani (1.8%), dhe Arabia Saudite
(1.5%). Kina dhe SHBA prodhojnë 45% të totalit botëror të dioksidit të
karbonit.[13]
Si rezultat, sipas WWF (World Wide Fund for Nature), planeti ynë ka humbur
gjysmën e jetës së tij të egër përgjatë 40 viteve të fundit![14] Nuk do të ishte e
çuditshme gjithashtu se në sajë të përqendrimit të smogut në atmosferë,
kryesisht në metropole, siç është Londra —qytet i cili është, pavarësisht
parqeve dhe rreshjeve të mëdha, më i ndotur në Europë (!), për lojërat Olimpike
të vitit 2012, të paralajmërohen sportistët për ndotjen e oksigjenit se është
në sasi të pa precedenta dhe, ndoshta, përdorimi i maskave në zona të ndryshme,
do të ishte një rrugëzgjidhje. Si pasojë e kësaj ndotje, vdesin rreth 29,000
qytetarë në vit, nga probleme kryesisht të frymëmarrjes etj., gjithnjë sipas
shifrave qeveritare![15]
Atmosfera në Britani, është aq e ndotur, saqë në vigjile të pranverës së vitit
2014, qeveria konservatore shpalli alarm, duke sugjeruar se në zonat Jugore,
njerëzit që preken më shumë nga ndotja, duhet të qendrojnë brenda shtëpive.[16]
Lidhja e dioksidit të karbonit me ekosistemin
Sigurisht që qytete të tjerë, që gjenden në zonën e Mesdheut, dhe
që u mungon gjelbërimi, siç është Tirana etj., janë shumë më të ndotur se
Londra. Pasojat në shëndetin e qytetarëve, por edhe në shërbimet dhe kostot
spitalore, janë dhe do të jenë të hatashme. Lidhur me këtë
çështje, qoftë edhe samiti i radhës në Durban të Afrikës Jugore, ku morrën
pjesë 194 vende, që u mblodh në 28 Nëntor 2011, rreth rinovimit të Traktatit të
Klimës dhe Protokollit të vitit 1997, të Kiotos - midis Kinës dhe Indisë, në
njërën anë, dhe Japonisë, Kanadasë dhe Rusisë në anën tjetër - prodhoi një pikë
të vdekur dhe rrënim të bisedimeve të Kombeve të Bashkuara që, sipas The Independent, pasqyra e botës së
karbonizuar në vigjilje të samitit paraqitet si vijon:
Çlirimet e CO2 në 2011 arritën në 33.51 bilion tonë, nga
31.63 bilion që ishte në 2009 - një rritje pothuajse 6 për qind, që besohet se
është përqindja më e lartë e prodhuar ndonjëherë brenda një viti. Pasqyra
tregon vërshimin e ekonomisë Kineze, që është udhëheqësi më i madh i rritjes,
dhe çlirimet e këtij vendi në 2010 janë mbi 8.15 bilion tonë nga 7.46 bilion
një vit më parë - një rritje prej 9.3 për qind. Vetëm rritja e 694 bilion tonë
zvogëlon emisionet e karbonit të cilin Britania e prodhon në një vit. Kina ka
marrë rolin e ndotësit më të madh botëror dhe ajo ende nuk është përzier në
ndonjë Traktat detyrues për të ulur emisionet e saj. Ndotësit më të mëdhenj
global, sipas radhës, janë: Kina, Amerika dhe India.[17]
Në fakt, Kina, ndryshe
nga Amerika dhe Europa, ka filluar një program për zhvillimin e energjisë së
gjelbërt që në vitin 2005.[18]
Si pasojë, ajo ka rritur disi sasinë e energjisë së gjelbërt. Por ajo vazhdon
të çlirojë sasi të mëdha gazrash. Dhe kjo sepse Kina ka adotuar ideologjinë e
kapitalizmit: krahas konkurrencës në nivel ndërkombëtar - ajo ka injektuar
‘konsumerizmin’ në PPB-në e saj. Sepse, siç citon një autor, ‘është
konsumerizmi që ka përmbytur atmosferën me CO2: zotërimi konstant
dhe shpenzimi, ku 1 dollar i shpenzuar
çliron afërsisht 1lb [454 gr] karbon. Po ridamkosim globin, dhe shumë
shpejt ne po qorrollepsemi në një formë të vetme të të menduari rreth
katastrofave, ku as Zoti as natyra, por njeriu është për t’u akuzuar. Që nga
momenti që ajri i ngrohtë mban më shumë avuj uji sesa i ftohti, atmosfera është
pothuajse 5% më e lëngët sesa ajo që ishte disa dekada më parë. Kjo hedh zaren
e përmbytjeve të mëdha të llojit, befas dhe kaq të gjithë-gjendshme. Amerikanët djegin më shumë karbon për
person sesa çdokush tjetër; çfarë mund t’i thuash atëherë një fermeri
pakistanez i cili vështron fermën dhe punën e tij të gëlltitet nga furtunat’?[19]
Natyrisht, autori nuk specifikon se
cili ‘njeri’ është për t’u akuzuar: nënklasa apo mbiklasa? Sepse nëse gjykojmë
rrjedhën e jetës sociale sot, se përse është ashtu siç është, atëherë ajo pa
dyshim është pasojë e elitave. P.sh., nëse lëvizja sociale me makina etj., dhe
konsumerizmi është kryesisht pjesë e jetës mondane dhe koncepti bazë i çdo
mikro(makro)ekonomie, atëherë këto koncepte janë pjellë e elitave. Edhe nëse
dikush shkon thellë në histori dhe studion ardhjen në dritë të makinave dhe
Revolucionit Industrial - do të zbulojë shumë shpejt se ishin elitat ato që në
emër të “progresit” dhe “përfitimit”, promovuan konsum të shfrenuar. Fundja,
Iluminizmi i shekullit 18-të dhe 19-të u mbështet pikërisht mbi zhvillimin
industrial.
Kështu, ndërsa Aristoteli kritikonte
bashkëkohësit e tij se zhvillimi i arteve të prodhimit është i kufizuar,
pavarësisht popullsisë tejet të vogël në krahasim me kohën e Iluminizmit të
fundit, Karl Marksi besonte te zhvillimi i pakufizuar i forcave punëtore dhe i
industrisë. Ndërkohë, pavarësisht se ka kaluar më shumë se një shekull,
post-marksistët ende nuk e kanë vrojtuar katastrofën ekologjike dhe nuk kanë
treguar ‘shkaktarët’ e vërtetë të saj.[20] Por,
shkaku i katastrofës ekologjike nuk është thjesht njeriu, siç argumenton autori
më lart, dhe pjesa më e madhe e “ekologjistëve”, por janë të pasurit dhe
përqendrimi i pushtetit mbi elitat që kanë krijuar gjendjen e tanishme - sepse
me ndarjen e shoqërisë nga pushteti politik (dhe ekonomik) lindi dhe tregu i
marketingut dhe ideologjia e rritjes ekonomike, bashkë me konceptet e tjera
kundër-produktivë.
Ndaj, edhe nëse krahasojmë dy
situata, d.m.th situatën e dy shekujve të fundit dhe gjithë periudhën
pararendëse, që janë disa mijëvjeçarë, është qartë se njeriu nuk ka qenë
shkaktar i katastrofave ekologjike. Fundja, njeriu është pjesë e ekosistemit
dhe trup i natyrës dhe përbën komponent të pandashëm të saj. Teknologjia që
ndikon në rritjen e shkallës së CO2, në anën tjetër, është plus për
planetin dhe ajo nuk u zhvillua jashtë pushtetit që zotërojnë elitat. Ndaj,
akuza duhet të jetë tejet e matur, me qëllim që dikush mos të mbulojë
‘shkaktarët’ e vërtetë të katastrofës ekologjike.
CFC dhe CO²: elementët kimik që shkatërrojnë ekosistemin ‘nga lartë’ dhe ‘nga poshtë’
Sipas një studimi, në bregdet, njeriu pëson kancer në
lëkurë, në qytet, kancer në mushkri.[21]
Studimi, sidoqoftë, nuk dëfton shkaqet! Për kencerin e lëkurës shkaku është
vrima e ozonit; për mushkritë, ngarkimi i oksigjenit me metale kancerogjene,
dioksi karboni etj. Sërish, për vrimën e ozonit shkaku është CFC
(chlorofluorocarbon) një përzierje kimike që përdoret për ftohësa (makinash,
banesash etj.) që nga fillimi i shekullit të kaluar. Megjithëse përdorimi i CFC
është ndaluar dhe sasia e tij në atmosferë është zvogëluar, shtresa e ozonit
vazhdon të dëmtohet. Shkurt, shkatërrimi i shtresës së ozonit, e cila pengon
rrezet ultraviolet të kalojnë në jetën e planetit, shkaktohet nga përdorimi i
lartë i CFC në teknologjinë moderne. Ky përdorim, shkatërron shtresën e ozonit
dhe krijon kushtet për shfaqjen e kancereve në lëkurë. Sigurisht, këtu nuk
konsiderohet efekti që kanë rrezet ultraviolet mbi bimët, kafshët dhe ujin. Më
shkurt, është industria kapitaliste dhe botëkuptimi modern që ka shkaktuar
rritjen e përdorimit të CFC-së. Sepse njerëzit, mund të jetojnë edhe pa
kondicionerë, edhe pa makina (me kondicionerë) edhe mund të sendërtojnë ftohësa
me lëndë kimike që të jenë të padëmshme për ekosistemin nëse metodologji
strikte shkencore zbatohen. Sërish, në rritjen e sasisë së CO² ndikon
teknologjia moderne (makinat private; industria etj.). Kësisoj, sulmi në
ekosistem ushtrohet “nga lartë” dhe “nga poshtë”. ‘Nga lartë’ sepse CFC-ja
qëndron në shtresën e ozonit rreth një shekull ndërsa CO² ‘nga poshtë’ qëndron
në oksigjen, gjithashtu për një kohë të gjatë. Krahasueshmërisht CFC-ja është
më i dëmshëm se CO². Dhe është përdorimi masiv CFC-së përgjatë shekullit të
kaluar që ngarkoi ozon-zonën me sasi që ruajnë efektin edhe sot, dhe do të kenë
edhe në të ardhmen, për gjeneratat pasardhëse. Dhe është kryesisht zhvillimi
industrial perëndimor i shekullit të kaluar që ndikon vendimtarisht në
përkeqësimin e situatës.
Tezat dhe anti-tezat e “eko-shkencës”
Sipas një analize që
është kryer mbi abstrakte “shkencorë”, të cilën e citon dhe e kritikon Martin Wolf, komentori i Financial Times, mbi bazën se këta
shkencëtarë janë të korruptuar nga parátë dhe fáma, të cilët janë rreth 11,
944, të ri-shikuar me rigorozitet, që janë publikur midis vitit 1991 dhe 2011
dhe shkruajtur nga 29, 083 autorë, konkludojnë se 98.4 për qind e autorëve që morrën
një qëndrim, mbështetën se ngrohja globale shkaktohet nga njeriu
(antropogjenik), 1.2 për qind e mohuan atë dhe 0.4 për qind ishin të pasigurt.[22]
Por, megjithëse Wolf ka të drejtë për “shkencëtarët” e establishmentit, se ata
janë të korruptuar dhe flirtojnë me pushtetin, ai ia atribuon problemin djegies
së fosileve të dyqind viteve të fundit, dhe harron, ose bën sikur harron, si
gjithë komentatorët e tjerë të massmedias perëndimore, se atje ka qenë gjithnjë
një elitë me pushtet që ka nxitur dhe ri-prodhuar përdorimin e energjisë së
fosileve, për më shumë kapital dhe më shumë pushtet!
Kështu, ndërsa të parët marrin një
qëndrim të volitshëm dhe komod dhe ia atribuojnë krizën gjithë njerëzimit, i
dyti, ia atribuon krizën vetëm energjisë së fosileve! Të dyja palët, nuk
gacmojnë kapitalizmin e dyqind viteve të fundit. Për t’a zgjidhur këtë problem
—gjigand për njerëzimin— Wolf, sugjeron disa masa, siç janë, taksa mbi
karbonin, me qëllim që të përputhet me masat që tashmë janë në fuqi; përdorimin
e energjisë nukleare, me qëllim që të “shpëtojmë” nga qymyri; standarte për
çlirimin e karbonit mbi makinat; deri edhe te manipulimi i një shkalle të madhe
të motit nga gjeoinxhinierët! Pa u çuditur masën e manipulimit i njëjti autor e
tërheq në një analizë të rradhës.[23]
Madje, në një tjetër,[24]
ai tërheq edhe taksmin e karbonit, sepse, sipas tij, ajo është pa shpresë. Në
fjalë të tjera, ndërsa problemi nuk është shkaktuar nga pushteti, sipas Wolf,
dhe tezave që promovohen në massmedian ndërkombëtare, ai duhet të zgjidhet nga
pushteti ekzistues!
Nuk do të ishte e çuditshme që
“shkencëtarë” të tjerë, në vazhdën e sugjerimeve të Wolf, propozojnë ndërhyrje
në ekosistem për të manipuluar motin.[25]
Dhe ata propozojnë pesë ndërhyrje: (1) çadër diellore me 16 miliard disqe
qelqor që vedosen në orbit për të pengur rrezet e diellit; (2) plehërim me
hekur, një ide që pretendon të hedhin në oqeane limurina hekuri, me qëllim që
të stimulojnë çeljen e fitoplanktonëve, duke rritur bio-prodhimin dhe krijimin
e një foleje për karbonin e gjelbërt, një proces që mund të absorbojë sasi të
mëdha CO2; (3) ferma leshterikësh deti që procedon njëlloj si plehërimi me
hekur; (4) administrimi i radiacionit solar; dhe (5) krijimin e vullkanëve
artificialë! Ndërkohë “shkencëtarë” të tjerë kanë filluar të eksperimentojnë
propozimet e bëra në veri të Britanisë dhe vende të tjerë![26]
Në këtë pështjellim të plotë, nuk mungojnë, sigurisht, qasjet e mirëmbajtësve
të natyrës, të cilët sugjerojnë përshtatjen e njeriut me ndryshimet klimatike.[27]
Të gjitha këto, sigurisht, në kohën kur oligarkët bëjnë ç’është e mundur për të
mbuluar shallën e katastrofës. Siç citon një raport: ‘një organizatë sekrete fondesh në SHBA që garanton anonimitet për
donatorët bilionerë të saj është kuptuar se ekziston si një operator kryesor në
“kundër-lëvizjen” e klimës për të nënvlerësuar shkencën e ngrohjes globale.[28] Paul Krugman, në anën tjetër, nobelist në
ekonominë ortodokse, beson, pa fakte, për mos të folur këtu për shkaqet, se
masat që kanë marrë qeveritë neoliberale, për të cilat do të flasim në vazhdim,
do të shpëtojnë planetin falas![29]
Siç duket qartë, “shkencëtarët” e
establishmentit kapitalist harrojnë shkaqet e vërtetë të katastrofës
ekologjike, të cilët ndërsa nuk fajësojnë përqendrimin e pushtetit në pak duar,
kërkojnë që t’a zgjidhin problemin me të njëjtin pushtet dhe me masa që nuk
dihet se çfarë do të dëmtojnë dhe shkatërrojnë në jetën e plantetit! Dhe ndërsa
katastrofa vazhdon, vjen një raport “shkencor” dhe pohon se “njeriu” është
shkaktari kryesor për ngritjen e temperaturës në përqindjen 95%, krahasuar me
vitin 1995, që ka qenë 50%.[30]
Kjo, në një kohë kur, sipas një studimi,[31]
qytetarët amerikan dhe britanik gjënden në errësirë të plotë sa i përket
katastrofës ekologjike. Problemi me katasrofën ekologjike, rrjedhimisht, lidhet
drejtpërdrejt me njohurinë e zotëruar (problem kognitiv) dhe me konformizmin,
dhe nuk është, siç pretendon Krugman, vetëm dëshirë-kotë (wishfull thinking),
duke mbështetur qasjen e përgjithshme të “shkencëtarit” politik, Brendan Nyhan.[32]
Masakra mbi kafshët
Si pasojë e politikave
kapitaliste, jeta e kafshëve të egra në nivel global ka rënë thuajse me një të
tretën përgjatë 40 viteve të fundit: tigri, udhëheq me një rënie prej 70%,
peshku-ton (Northern bluefin tuna/Thunnus thynnus) pothuajse i zhdukur, dhe
fBaiji ose Yangtze, një delfin që banon sidomos në lumenjtë e Kinës dhe Azisë
është zhdukur krejtësisht.[33]
Dhe tigri, siç dihet, përdoret nga klasa e lartë për veshje, sidomos për gratë
e pasanikëve. Ndërsa ‘toni’ është në zhdukje, në sajë të kërkesës në rritje të
Japonisë etj. Madje, sipas një studimi tjetër,[34]
pesë vitet e fundit, shumë specie janë në rrezik të madh për t’u zhdukur
përfundimisht nga jeta e planetit. Kjo do të thotë se gjahtarët e
“pamëshirshëm”, me qëllim që të fitojnë nga guna e tigrit dhe mishi i tonit,
vrasin dhe shkatërrojnë kafshët, meqënse kërkesa nuk mungon.
Kështu, është kryesisht ‘kërkesa’
shkaktarja e shfarrosjes së tigrit, dhe jo gjahu pa leje. Nëse s’ka kërkesë,
s’ka vrasje —ose do të ketë më pak. Dhe ‘kërkesa’ është mekanizmi bazë i kapitalizmit
neoliberal. Pingolina, për shembull, një kafshë zvarranike, që jeton në pyje
dhe degët e drurëve, një ndër kafshët më ekzotike në botë, është në zhdukje,
pikërisht sepse gjuhet, pamëshirshëm dhe në shkelje të hapur të ligjit, për
mishin dhe luspat e saj.[35] Delfini,
në anën tjetër, u shfaros kryesisht sepse lumenjtë përmbajnë sasi të mëdha
toksinash.
Shkaku, edhe këtu, është ideologjia e
rritjes ekonomike (industritë, fuqia blerëse dhe braktisja e zhvillimit të
urtësisë mes popujsh). Në fjalë të tjera, është tregu i marketingut (i
ndërkombëtarizuar) dhe përqendrimi i pushtetit në pak duar shkaktari
përfundimtar për masakrën që ushtrohet mbi kafshët. Ndërsa kafshët janë në
zhdukje, biodiversisteti është gjithashtu në zhdukje: ‘në 20 deri 30 vitet e
fundit, 85 për qind e rezervave tona [të biodiversitetit] humbën ca ose shumë
nga pyjet rrethues, dhe vetëm 2 për qind fituan pyje rrethues’.[36]
Gjithashtu, shkencëtarët kanë arritur të dokumentojnë humbjen e 492 specieve në
Angli, pjesa më e madhe janë zhdukur që nga fillim-vitet 1800. Informacioni për
humbjet e kafshëve, që merren nga studime të ndryshme zbulojnë se: 24% e
fluturave, 22% e amfibëve, 15% e delfinëve dhe balenave, 14% e bargurorëve, 12%
e gjitarëve tokësor dhe 12% e insekteve guror janë zhdukur nga Anglia.[37]
Gjithashtu, në Britani, si pasojë e motit të lagësht që krijohet nga sasia e
lartë e dioksidit të karbonit, fluturat janë në zhdukje.[38]
Shkurt, me shfaqjen e homo sapiens në
tokë, katastrofa ekologjike nuk ka ndaluar. Siç citon Monbiot në një studim,
pasi tregon shkatërrimin e bishave tokësore nga njeriu:
Dhe ne ende nuk kemi ndaluar së
shkatërruari. Gjuetia pa leje ka reduktuar popullatën e elefantëve të pyllit
Afrikan me 65% që nga viti 2002. Rrezja e elefantëve Aziatik —të cilët një herë
e një kohe jetonin nga Turqia deri në brigjet e Kinës— është zvogëluar me 97%;
rrezet e rinocerontëve të Azisë me rreth 99%. Elefantët shpërndajnë farat e
qindra specieve bimore të pyjeve; pa ata këto bimë zhduken nga funksioni i tyre.[39]
Dhe Monbiot, pyet: është
kjo gjithçka ne jemi? Një përbindësh zvogëlues që nuk mund të lërë asnjë derë
të mbyllur, asnjë vend të fshehur të paprekur, që po shkatërron tashmë bishat e
mëdha të detit njëlloj siç shkatërroi bishat e mëdha të tokës? Mund t’a
ndalojmë këtë? Mund të përdorim mendjemprehtësinë tonë, e cila për dy milion
vjet është kthyer kaq krijuese ndaj shkatërrimit, për të sfiduar historinë tonë
evolucionare?[40]
Shkatërrimi i pyjeve dhe i gumave: shkaqet dhe pasojat
Ndërsa ‘gumat dhe koralet e planetit janë të
dënuara me vdekje nga tej-peshkimi, ndotja dhe acidifikimi, shkaktuar nga
absorbimi i dioksidit të karbonit nga oqeanet’... gumat fillojnë të
shkatërrohen kur CO2 atmosferik kalon 450 pjesë për milionë dhe
atmosfera jonë tashmë është 396 ppm, dhe emisionet nuk tregojnë ngadalësim.[41]
Rritja e shpejtë e CO2 në atmosferë, përmes shpyllëzimit dhe djegies
pa kufi, ka çuar globin, sipas një studimi, pas në një epokë që quhet ‘Eocene’
(epoka e tretë gjeologjike e globit që ka ndodhur para 55 deri 40 milionë
vjetësh.).[42]
Madje, një studim tjetër,[43]
tregon se zhdukja e kafshëve nga pyjet, siç është për shembull, majmuni i madh
prej pesë tonësh i Bengalit në Amazonë, ngadalëson rritjen e bimëve, sepse
mineralet jetik për rritjen e tyre, siç është fosfori, që buron nga
jashtëqitjet e kafshëve, mungon.
Shkatërrimi i peshqve, shpendëve, insekteve dhe akullnajave
Katastrofa mbi jetën e deteve, lumenjëve dhe
oqeaneve është më e madhe dhe ajo ka filluar që në vitet 1800 kur, me ngritjen
e pushtetit të ri të shtetit modern, ideologjisë së rritjes ekonomike dhe
teknologjisë, njerëzit filluan të shkatërronin balenat për vajin që ofronin.
Sot, 90 për qind e specieve të deteve që qëndron në majë të ekosistemit të
detit të vargut të ushqimit ose grabitqarët më të mëdhenj, siç është toni,
merluci, peshku shpatë dhe peshkaqenët janë eliminuar praktikisht ose janë në
një situatë kritike. Një studim i publikuar në vitin 2006 në gazetën e Shkencës parashikoi zymtësisht se, nëse
shkalla e peshkimit vazhdon kështu, të
gjithë peshqit e botës do të jenë rrënuar deri në vitin 2048. Dhe kjo, në kohën
kur ‘kapja totale globale e peshqve është 124 milionë tonë metrik - e barabartë
me peshën e 378 Ndërtesave të Perandorisë së Shtetit.
FAO
vlerëson se tashmë 80 për qind e 523 specieve e peshqve botëror janë
shfrytëzuar komplet, tej-shfrytëzuar ose zhdukur. Thuajse 77 për qind e
konsumit botëror vjen nga vendet në zhvillim. 80 për qind e peshqve të kapur në
vitin 2006 erdhën nga bota në zhvillim dhe u konsumuan nga bota e pasur. Dhe
nëse peshqit shkatërrohen, njëlloj shkatërrohen edhe shpendët që ushqehen me
ta. Një shpend i gjinisë Fratercula
(Lat. dhe puffins në anglisht), për
shembull, shumë i bukur, ndoshta nga krijesat më të bukura të Natyrës, që ngjan
shumë e bilbilin e ujit ose peshkatarin, siç njihet, por që jeton kryesisht në
Veri të Oqeanit Paqësor, është në shkatërrim e sipër. Arsyeja kryesore
e rënies së popullatës, sipas studiuesve, është shkatërrimi i ngjalës së rërës.
Temperaturat e ujit më të ngrohtë ndikojnë kohën e prodhimit të ngjalave të
rërës që është burimi kryesor i ushqimit të tyre — fitoplanktonit (alga) dhe
zooplanktonit (peshkatore të vogla oqeani) — duke e lënë atë jashtë kohës kur
ato ushqehen dhe riprodhohen.[44]
Insektet, sidomos bleda, po dëmtohet seriozisht, nga sasia e madhe e gazrave të
trafikut që gjënden (emetimi i CO²) në atmosferë.[45]
Në
fjalë të tjera, ngritja e temperaturës shkakton efekte valëzore në ekosistem
dhe shkatërron jetën e planetit. Nuk do të ishte e çuditshme që përgjithësisht,
Arktiku ka humbur rreth 40% të akullit të tij që nga koha e shpërthimit të
globalizmit neoliberal, 1980.[46]
Por,
‘kërkesa’, luan rol vendimtar për kapjen e peshkut. Dhe kërkesën e krijon më
shumë se askush tjetër Perëndimi me tregun modern institucional: tregun e
marketingut dhe “demokracinë” përfaqësuese. Kërkesa, në anën tjetër, është
rezultat i fuqisë blerëse që e krijon i njëjti kuadër. Kjo është arsyeja që
‘shkaktarët’ kryesorë të masakrës botërore janë vendet perëndimore (eurozona
dhe Amerika). P.sh., pavarësisht se situata e oqeaneve dhe deteve është
dramatike, Spanja dhe Franca peshkojnë dhe grabisin në vende që janë
politikisht të paqëndrueshme, siç është Somalia, që është vendi i vetëm në botë
që nuk ka një qeveri të ligjshme.
Për
më shumë, qeveria britanike ndihmon tinëzisht në pengimin e shkatërrimit të
peshkut: Siç citon Monbiot në një kritikë: ‘sa herë që dikush ble peshk në Britani, aq
herë ai paguan një taksë për të mbështetur një organizatë e cila kundërshton
fushata për të ruajtur stoqet e peshkut dhe ekosistemin e detit’. Duke
konkluduar: ‘nëse industria e peshkut dëshiron të organizojë një grup intrigash
(lobby) për të ndjekur synimet e saj — sado shkatërruesë dhe idioteskë qofshin
ato synime — kjo është e drejta e saj, një e drejtë që ajo e ushtron me
entuziazëm. Por ajo nuk ka të drejtë te një organizatë intriguese e sanksionuar
nga qeveria, që financohet nga një taksë konsumi që thuajse asnjëri nuk e di se
e paguanë. Mos ndoshta është koha që këto absurditete të përfundojnë’?[47]
Ndërsa merluci në lumenjt dhe bregdetin britanik është shkatërruar thuajse
krejtësisht, qeveria britanike, në vend të ndalojë dhe parandalojë shkatërrimin
e peshkut, ndihmon në shkatërrimin e tij, me parátë publike! Dhe nëse qeveritë
kapitaliste mbulojnë katastrofën ekologjike, flota ushtarake amerikane bën
njëlloj: për tre dekada me rradhë hidhte mbetjet në një lagunë të ruajtur dhe
të paprekur duke shkelur rregullat mjedisore.[48]
Sigurisht, nuk dihet se çfarë bëjnë flotat e tjera ushtarake rreth botës.
Ana tjetër e katastrofës ekologjike,
janë thatësirat që shfaqen në kënde të ndryshme të planetit. Sipas një studimi,[49]
ndryshimi i klimës 4 mijë vjet më parë, i cili ndoshta u shkaktua nga dështimi
i musonit, e njohur ndryshe si epoka e bronxit, shkaktoi thatësira për dyqind
vjet me rradhë dhe zhduku disa civilizime. Për më shumë, disa gjeologë e
konsiderojnë epokën në të cilën jetojmë (pas vitit 1950) si epoka antropocene
ose epokë njerëzore e re, sepse pas këtij viti, njeriu filloi të shenjojë pashlyeshmërisht
gjeologjinë e planetit Tokë, duke treguar një lëvizje te dukshme në balancën e
fuqisë nga natyra te njeriu.[50]
Kështu, epoka antropocene ka zëvendësuar epokën holocene që ka zgjatur 11,000
vjet. Përgjatë kësaj periudhe, njerëzit jo vetëm që janë rritur në popullsi dhe
kanë reduktuar masën tjetër të ekosistemit (pyje etj.) por ata janë përgjegjës
për lëvizjen e gurëve dhe tokës, një lëvizje që është dhjetë herë më shumë se
fenomenet natyrore, siç janë pllakat tektonike, vullkanët dhe rrëshqitjet e
tokës.[51]
Europa dhe kuadri modern dhe post-modern institucional i globalizmit neoliberal: shkaktarët përfundimtar të katastrofës ekologjike
Pesë vitet e fundit, gjermanët kuptuan se kishin
shkatërruar jetën e lumenjëve dhe tashmë zbatojnë rregulla strikte që të mos
shkojnë në situata barbarizmi si më parë.[52]
Sigurisht, duke transferuar një pjesë të mirë industrisë ndotëse në vendet në
zhvillim! Tashmë, ata thjesht riciklojnë mbetjet e prodhimeve kapitaliste dhe
pastrojnë rregullisht lumenjtë. Komisioni Europian rifitoi marrëveshjen me Cote
d’Ivoire kur ky vend po vuante një luftë civile të tmerrshme. Në Angola, ku
vdesin miliona njerëz nga uria, Bashkimi Europian firmosi një marrëveshje
tjetër, ndërsa elita e Angolës merr 32 milionë dollarë për të lejuar 83 anije
të BE-së për të peshkuar ton, karkaleca deti dhe specie të tjera në thellësi të
detit, pasanikët e perëndimit pasurohen më shumë. Dhe e vërteta është se atje
s’ka peshk të mjaftueshëm për anijet e peshkimit të të gjithë botës, që janë më
shumë se 4 milionë (74 për qind e tyre janë rritur në 30 vitet e fundit,
periudha neoliberale) që ushqen popullsinë globale në rritje që është më shumë
se 7 miliardë.[53]
Së fundmi, pranohet ‘institucionalisht’ se reformat që ka ndërmarrë Eurozona
nuk e ndalojnë tej-peshkimin.[54]
Rrjedhimisht, është Perëndimi me tregun e marketingut dhe krijimi i oligarkive
(fuqia blerëse), sidomos me ngritjen e globalizmit neoliberal, që po shkatërron
dhe kërcënon seriozisht jetën e planetit.
Sulmi
mbi të varfërit
Sidoqoftë, principi
edhe këtu është se, sa më e madhe shkalla e desintegrimit shoqëror nga natyra
dhe dobitë që ofron ajo në jetën dhe vlerat e njeriut (urtësi etj.), aq më i
madh është problemi për një shoqëri (Perëndimi). Dhe, sa më e madhe shkalla e
varësisë së një shoqërie nga pushteti i një elite, aq më i madh është problemi
për një shoqëri (Kina etj.). Për shembull, vdekjet nga ndotja e jashtme
paraqiten si vijon:
Siç duket qartë vendet e industrializuara janë në
krye të listës. Pavarësisht se elitat kontribuojnë më shumë se të varfrit në
rritjen e CO2 dhe në katastrofën ekologjike, të varfrit sërish
paguajnë më shumë për to - qoftë kur shkatërrohen prodhimet në arë, qoftë në
taksat e një qeverie qoftë edhe në vdekje. Gjithashtu, edhe kur shpëtohen
bankat, pavarësisht se drejtorët e këtyre të fundit shijojnë udhëtimet me ‘jet
plane’ etj., në kënde të ndryshme të botës dhe kontribuojnë në mënyrë analoge
në çlirimin e CO2, sërish të varfrit paguajnë. Kështu, problemi me
“ekologjistët” që promovohen dendur në massmedia është se ata e marrin si të
mirëqenë sistemin socio-ekonomik që është themeluar në Perëndim - që tashmë, me
pushtimin e Lindjes së Mesme dhe gradualisht Afrikës, në kuadër të globalizmit
neoliberal, është bërë një dukuri botërore. Për më shumë, si pasojë e ngritjes
së temperaturës, vendet e varfra si Shqipëria, ose pjesa më e madhe e vendeve
të Mesdheut, do të ndikohen më shumë, pavarësisht se shkaktarët e vërtetë janë
vendet e zhvilluara.[55] -
sepse këto vende nuk kanë krijuar ende struktura zjarrfikësish.
Këtë dukuri e pamë edhe në Greqi
përgjatë vitit 2010-11, kur qeveria greke e kishte të pamundur që të
përballonte katastrofat që përfshiu vendin. Natyrisht, elita atje fajësoi grupe
të caktuara kriminale (shqiptarë, turq etj.), ngritjen e temperaturës apo edhe
mungesën e shërbimeve zjarrfikëse. Atje vazhdon e njëjta gjendje, pavarësisht
se pyjet janë në reduktim. Në Shqipëri, në anën tjetër, situata është më
dramatike: pyjet jo vetëm që vuajnë nga flakët e verës, por edhe nga erozioni.
Asnjë përpjekje serioze nuk është bërë nga qeveritë për të krijuar një hartë të
detajuar se në cilën gjendje janë pyjet tona. Strukturë zjarrfikësish nuk ka
fare. Në situatën ekonomike që është vendi ynë (mos më keq), dhe orientimin
politik që ka marrë në mënyrë mediokre klasa politike në Shqipëri (BE dhe
globalizmin neoliberal) nuk ka asnjë shpresë për zhvillimin e këtyre sektorëve.
Pasojat, rrjedhimisht, do të jenë katastrofike.
Masakra e të pasurve mbi të varfërit
Kriza ekologjike nuk
është shkaktuar as nga “shoqëria civile” globale, as nuk ndikon gjithkënd
njëlloj. Përkundrazi, sipas një informacioni të Bankës Botërore, 37% e më të
varfërve të popullatës botërore, është përgjegjëse vetëm për 7% të çlirimit të
dioksidit të karbonit, ndërsa 15% e popullatës botërore që jeton në vendet e
pasura, është përgjegjëse për gjysmën e këtyre çlirimeve që nuk është aspak e
çuditshme, natyrisht, nëse dikush merr në konsideratë se energjia e përdorur
për person (per capita) në vendet me të ardhura të larta është sot më shumë se
10 herë më e lartë sesa ajo e vendeve me të ardhura të ulëta.[56] Emetimet
ndryshojnë nga një vend në një tjetër. P.sh., vendet e OECD, mesatarisht,
përdorin 160 kg naftë për çdo $1,000 për PBB (matur në paritetin e fuqisë
blerëse). Por, në Zvicrën e energjisë efiçente, energjia e përdorur është vetëm
100 kg për $1,000 të PBB-së, dhe në Danimarkë është 110 kg, krahasuar me 190 kg
në SHBA. Mesatarisht, vendet e pasura
çlirojnë 2.3 kg CO2 për
çdo kg nafte për njësi energjitike.[57]
Energjia teknologjike, katastrofa e kompanive naftë-nxjerrëse dhe ekosistemi
Pika më e nxehtë lidhur me rrënimin socio-ekologjik
qëndron tek energjia teknologjike (naftë etj.),
sepse “kërkesa është në rritje
dhe prodhimi në zbritje’.[58]
Nuk do të ishte e çuditshme që kompanitë private, në sektorin e energjitikës në
Britani të bëhen më të pasura, pasi eleminojnë vdekjet![59]
Edhe këtu, arsyeja kryesore se përse kompanitë private bëhen më të pasura është
se, kontrolli i publikut mbi kompanitë energjitike, të cilat janë privatizuar
dhe kapitalin e vjelin nga varfëria e njerëzve, është shumë i dobët.[60]
Kështu, ‘mbështetja globale në energji të parinovueshme ose energji fosilesh si
p.sh., qymyr, naftë dhe gaz natyral, mbetet burimi i më shumë se 80% për të
gjithë kërkesën kryesore energjitike, ku energjia nukleare përbën vetëm 6%.
Ndërkohë, energjitë e rinovueshme janë burimet e së ardhmes, por mbeten të
varura nga subvencionet, rregullimet dhe [demokracitë]. Ato ende furnizojnë më
pak se 2% të nevojave globale - një figurë që do të rritet në shifrën më
optimiste, në 7% pas vitit 2035’.[61]
Kompanitë
naftë-nxjerrëse, siç është BP etj., pasi manipulojnë me çmimin dhe cilësinë e
naftës anë e mbanë botës (kartele, truste etj.), shkaktojnë katastrofa serioze
në mjedis. Problemi edhe këtu është se ata nuk dinë se si të pastrojnë mbetjet
që krijojnë kur krijojnë katastrofa si ajo e “Deepwater Horizon”, e cila
shpërtheu në Golfin e Meksikës, pas një sërë shpërthimesh të së njëjtës forcë
shkatërruese si në të kaluarën.[62]
Ngritja e nivelit të ujit në dete dhe oqeane, në anën tjetër, që shkaktohet nga
shkrirja e akujve, shkrirja e të cilëve shkaktohet nga ngirtja e temperaurës së
përgjithshme të globit, mund të shkaktojë, sipas një studimi,[63]
përmbytje të mëdha kryesisht në katër qytete deri në vitin 2050: Majami, Nju
Jork dhe Nju Orleani në Amerikë, dhe Guanzhu në Kinë. Vetëm mbrojtja e brigjeve
të këtyre qyteteve mund të kushtojë më shumë se një trilion dollarë! Në Europë,
Marseja, Napoli dhe Athina janë gjithashtu në rrezik! Vlerësohet se Mesdheu do
të ketë një klimë shumë të nxehtë dhe temperaturat e larta do të prekin edhe
vendet perëndimore që sot konsiderohen të freskëta. Shkretëtirëzimi,
rrjedhimisht, i vendeve me klimë të përshtatshme prodhuese, bëhet i
pashmangshëm.
Lëndët plastike, inefektiviteti i antibiotikëve dhe pamjaftueshmëria e prodhimit global
Kështu, ndryshe nga konsumatorët, të cilët burgosen
nëse kryejnë ndonjë vjedhje, BP pagoi 7.8 bilionë dollarë si dënim ndaj
katastrofës që krijoi dhe, nëse arrihet në përfundimin se është shkaktare e
pakujdesisë, që është e dënueshme (gross negligence), ajo do të paguajë $17
bilionë, por jo burg![64]
Për më shumë, ‘lëndët plastike lundruese’ që prodhohen nga industritë globale,
siç u dokumentuan në oqeanin Atlantik Verior,[65]
janë një shkatërrim tjetër i burimeve planetare, duke shkaktuar shfarosje të
peshqve dhe të jetës së planetit në përgjithësi. Për më shumë, lëndët plastike,
pasi copëtohen në thërrmija mikroskopike dhe (shpë)lahen në ujërat e zeza,
përdoren qëllimshëm nga manifaktura perëndimore dy dekadat e fundit në më shumë
se 100 produkte (kosmetikë etj.), një proces që kalon në zinxhirin e ushqimit
të njerëzve dhe kafshëve.[66] Si
pasojë, epoka e mjekësisë së sigurt, ku antibiotikët luanin një rol vendimtar
në kurimin e sëmundjeve infektive është drejt fundit të saj, sipas
paralajmërimit të Organizatës Botërore të Shëndetit.[67]
Kjo ndodh në kohën kur energjia e rinovueshme —që promovohet nga elitat dhe
ekologjistët e gjelbër (çirakët e BE-së), me kuadrin institucional të
modernitetit dhe dinamikat e tij, nuk garanton aspak qëndrueshmëri
socio-ekonomike. Siç thekson një studim tjetër, i cili, për të shpëtuar
njerëzimi nga katastrofa që i kanoset, propozon Rrugën më të Thjeshtë: niveli
i lartë i prodhimit dhe i konsumit që kanë shoqëritë kapitaliste dhe,
rrjedhimisht, energjia e nevojshme, nuk mund të ofrojnë stabilitet
politiko-ekonomik përmes energjisë së gjelbër.[68]
Nëse gjykojmë nga kërkesa globale për të mira materiale, që është dyfishuar
përgjatë periudhës 1966-2007 (neoliberalizëm), e cila është e barabartë me një planet e gjysmë, lidhur me aftësinë
prodhuese të planetit, ku sërish protagonistë janë bulimikët e perëndimit,
atëherë, situata lë pak për të dëshiruar.
Kështu, vetëm Emiratet e
Bashkuara, Katari, Danimarka, Belgjika, SHBA, Estonia, Kanadaja, Australia,
Kuvajti dhe Irlanda, plus 40 shtetet e Organizmit së Bashkëpunimit Ekonomik dhe
Zhvillimit (OBEZH), janë përgjegjëse për dëmtimin e 40% të resurseve globale![69]
Siç e tregon autori i cituar më lart: nëse 9 miliardë njerëz rrisin “standardet
e jetesës”, vendet e pasura do të japin në vitin 2070 3% çdo vit të rritjes
ekonomike, atëherë prodhimi ekonomik total i botës do të jetë 60 herë më shumë se sa është tani.[70]
Në anën tjetër, nëse rritja
ekonomike ulet, ‘kostua e kufizimit të rritjes së temperatures botërore në 2C
do të jetë, sipas një studimi, 1.5 për qind të prodhimit botëror, nëse veprimet
e duhur janë marrë. Kjo është gjysma e një viti të rritjes ekonomike botërore’.[71]
Kjo masë, për më shumë, nënkupton deflacion të kontrolluar, gjithashtu dhe
mjerim të mëtejshëm të popujve. Ndaj, propozimi i “Rrugës së Thjeshtë” nuk mund
të realizohet brenda sistemit aktual, d.m.th brenda një sistemi ku shoqëria
është e ndarë nga pushteti. Dhe kjo, sepse, çdolloj “ndarje” çon
pashmangshmërisht në situatën në të cilën ndodhemi tani, përveç, natyrisht,
nëse elitat kapitaliste imponojnë masa shumë të rrepta mbi popujt, për mos të
thënë, diktaturë.
Popozimi i neoliberalëve për reduktimin e çlirimit të dioksidit të karbonit
Kjo
është shumë e mundur, nëse gjykojmë nga masat që propozojnë euro-strumbullarët
e Bashkimit Europian (Merkel etj.), pasi vetëm përmes një unioni të tillë
korporatat do të ruajnë, megjithëse shumë më të vogla, sërish fitimet dhe
privilegjet. Kështu, kriza ekologjike është pasojë e “ekonomisë zhvillimore” që
e krijon pashmangshmërisht dinamika
e ekonomisë së marketingut. Qoftë përqendrimi urban që çon në qytetet
monstruoze, qoftë ekonomia zhvillimore që është shkaku kryesor për përqendrimin
ekonomik dhe shoqërinë konsumatore, janë pasojë e kësaj dinamike.[72] Kundrejt të gjitha këtyre masakrave, elitat politike kanë gjetur
së fundmi një rrugë të re për të hequr fajin e përgjegjësisë nga shkaktarët
kryesor: ‘nga sistemi i ekonomisë së marketingut dhe fëmijën e tij, ideologjisë
së rritjes ekonomike dhe mënyrën përkatëse të të jetuarit!
Kështu, jo vetëm
që ata kanë krijuar tregje karboni, gjoja për t’u përballur me problemin e
emisioneve të karbonit në nivel vendor (BE-ja për shembull prezantoi një skemë
tregëtie për karbonin e cila rregullon çdo vend për kufizimet e karbonit, dhe
shpërblen ndërmarrjet individuale që gjejnë rrugë përfituese për minimizimin e
emisioneve të karbonit) dhe tani janë në planifikim për të krijuar skema të
njëjta në nivel individual, përmes tregëtimit personal të karbonit që është
propozuar nga gërmuqët e politikës profesionale, siç është David Miliband, që
shumë shpejt do të vendoset në praktikë. Sipas skemës, çdo Qeveri do të caktojë
një “buxhet karboni” me qëllim që të shpërndajë te çdonjëri mbi moshën 18 – një
numër prej 64 milionë njerëzish – të njëjtin numër krediti, si fillim duke i
lejuar ata për të çliruar pesë tonë karbon në vit. Ndërsa bizneset do të marrin
60 për qind të kekut të karbonit, 40 për qind do të shkojë te konsumatorët
—çlirimi’ gazit që shkakton efektin e serës i të cilëve është përgjegjës për 44
për qind të prodhimit total të Britanisë. Blerjet që përfshihen në këtë skemë
do të përfshijnë sipas gjasave edhe naftën, biletat e fluturimeve ajrore,
faturat dhe energjisë së ngrohjes. Në këtë mënyrë, grupet me të ardhura të
ulëta (siç janë vendet me çlirime të ulëta në Afrikë, të cilët mund të shesin
kreditet e tyre te SHBA-të) do të shesin kreditet e tyre te grupet me të
ardhura të larta, me qëllim që vendet e pasura, dhe tashmë edhe individët, të
vazhdojnë mënyrën e tyre të të jetuarit, në dëm të të tjerëve’![73]
Pa u çuditur, të
njëjtën politikë adoptoi së fundmi edhe Kina![74]
Por, edhe kjo skemë, d.m.th detyrimi i ndërmarrjeve për të braktisur lëndët
fosile dhe zëvendësimin e tyre me lëndë alternative më pak të dëmshme, dështoi
në nivel europian, pasi parlamenti Europian votoi (në 15 prill 2013) kundër
propozimit që synonte përmbysjen e rënies së çmimit të karbonit që rezultoi nga
tepërica e lejeve në sistemin tregëtar të emisioneve (ETS).[75]
Dhe kjo, sepse pushteti i madh i korporatave, presioni dhe intrigat (lobbying)
që imponohen mbi politikanët profesionistë, dominon çdolloj vullneti politik.
Dhe kjo, në kohën kur një studim i fundit,[76]
vë alarmin për jetën e planetit, se atje do të ndodhë
një rënie dramatike e specieve dhe bimëve globale në këtë shekull nëse bota
vazhdon të zvarrisë masat për reduktimin e çlirimit të dioksidit të karbonit. Për më
shumë, një studim tjetër tregon se ngritja e temperaturës rrit konfliktet midis
individëve dhe shoqërive,[77]
ndërsa grimcat e oksigjenit të ndotur shkaktojnë gjithë efektet e tjetër
(kancer etj.) në organizmin e njeriut.
Shkurt, ngrohja e
planetit, do të shkaktojë, sipas një raporti të Kombeve të Bashkuara,[78]
ndoshta më i ploti që është ndërmarr ndonjë herë, probleme serioze në prodhimin e drithërave,
me rënie prej 2% për çdo dekadë, përmbytje të sistemeve bregdetare dhe zonave
të ulëta, do të dëmtojë ekonominë globale (nga 71.8 trilion që ishte PBB-ja në
vitin 2012, ajo do të zvogëlohet me 2% çdo dekadë, d.m.th. 1.4 trilionë dollarë
më pak), do të përkeqësojë shëndetin e njerëzve, sigurinë e njerëzve, ujin e
freskët dhe peisazhet e veçantë. Modele të besueshëm ekonomik sugjerojnë se
humbja agregate (e përgjithshme) të prodhimit botëror deri në vitin 2030, nën
variantin e karbonit të ulët, do të jetë e barabartë me një mungesë një vjeçare
në rritjen ekonomike ndërkohë që kostot e krizës fianciare do të jenë me siguri
shumë të mëdha.[79]
Minimi i rezistencave popullore nga qeveritë, ndërmarrjet e industrisë energjitike dhe lëvizjet e “gjelbërta”
Dihet tashmë se qeveritë sajuan ndërmarrjet kapitaliste dhe nga
ato kërkohet zgjidhja. Por, ato, në vend që të frenojnë ndotësit privatë, i
shpëtojnë ata. Dhe kjo, sepse ata janë ortakë dhe ndajnë fitimet. Siç citon një
autore amerikane:
Ndërmarrjet
e bazuara në energji fosilesh janë zotuar për më shumë se një dekadë se do të përdorin
përfitimet e tyre për të na larguar nga energjia e pistë. Madje BP e ka
paraqitur veten sikur qendron “Përtej Naftës” — vetëm se ka larguar energjitë e
ripërtëritshme dhe ka dyfishuar energjitë më të pista fosile...herët në vitin
1980 ligji ishte një princip udhëheqës për mjedisin në Amerikën Veriore dhe
principi nuk është zhdukur tërësisht — kjo është arsyeja se përse Exxon dhe BP
u detyruan të
merrnin pjesë të mëdha dhe llogaritë pas katastrofave të Valdez dhe Deepwater
Horizon. Por që nga koha kur fondamentalizmi i tregut mori formë në vitin 1990,
rregullimet direkte dhe penalitete mbi ndotësit janë zëvendësuar nga forca për
të krijuar mekanizma tregëtar dhe nisma të vullnetshme për të minimizuar
ndikimin e veprimeve mjedisore mbi korporatat. Kur bëhet fjalë për ndryshimin e
klimës, rezultati i të ashtuquajturës zgjidhje win-win kanë qenë humbje të
dyfishta: emisionet serrë janë në rritje dhe bështetja për çdo formë veprimtarie
për klimën është në rënie, kryesisht sepse politikat perceptohen – me të drejtë
– si kosto që kalojnë mbi konsumatorët tashmë të mbingarkuar ndërsa lënë
ndotësit e mëdhenj të shkëputur. Është kultura e sakrificës së njëanshme e cila
duhet të ndalojë — dhe Rockfeller-ët, në mënyrë të çuditshme, tregojnë rrugën.
Pjesë të mëdha të trustit Standart Oil, perandoria e John D Rockefeller e
bashëthemeluar në vitin 1870, u zhvillua në Exxon Mobil. Në vitin 2008 dhe
2012, Exxon fitoi rreth 45 trilion dollarë, i cili është fitimi më i lartë që
ka ndodhur ndonjë herë në SHBA për një ndërmarrje të vetme. Derivatë të tjerë
të Standart Oil përfshin Chevron dhe Amoco, të cilët më vonë u shkrin në BP.
Përfitimet astronomike që këto ndërmarrje dhe togat e tjera që vazhdojnë të
fitojnë nga gërmimet dhe diegiet e energjisë fosile nuk mund të vazhdojnë të
hemoragojnë në kursimet e qytetarëve të zakonshëm. Në vend të kësaj, ato duhet
të vilen për të parashtruar teknologjinë e pastër dhe infrastrukturën që do të na lejojë për të lëvizur përtej
këtyre burimeve të rrezikshme energjitike, dhe gjithashtu të na ndihmojë për
t’u adaptuar në motin e rëndë në të cilin tashmë jemi mbyllur brenda.[80]
Dhe kjo lidhje e ngushtë, midis qeverive
dhe ndërmarrjeve të industrisë energjitike, gjëndet në çdo vend që fiton nga ky
sektor. Por atje është krijuar edhe një lidhje tetër: midis ndërmarrjeve dhe lëvizjeve
të “gjelbërta”. Siç analizon e njëjta autore:
Grupet e
gjelbërt bëjnë male me pará çdo vit duke premtuar se fondet që ata mbledhin do
të shpenzohen në punë të cilat do të përpiqen të parandalojnë ngrohjen
katastrofike botërore. Por ndërmarrjet e energjive fosile po bëjnë ç’është e
mundur që t’a bëjnë katastrofën të pashmangshme…grupet e gjelbërt duan të
sigurohen absolutisht se parátë që kanë grumbulluar në emër të shpëtimit të
plantetit nuk janë investuar në ndërmarrjet modeli biznesor i të cilave kërkon
gatim planetar, dhe të cilat kanë sabotur të gjitha përjekjet serioze për më
shumë se dy dekada...Ndoshta kjo nuk duhet të vinte si një çudi e plotë,
meqënse disa nga organizatat më të fuqishme mjedisore janë sjellë për një kohë
të gjatë sikur ata kishin një interes në industrinë e naftës dhe gazit.
Ndërmarrjet e industrisë mbytën lëvizjet e klimës: tregëtimi i karbonit,
zhvendosja nga karboni, gazi natyral si një “energji urë”—, ishin politika që
krijuan iluzionin e progresit ndërsa lejonin ndërmarrjet e energjisë fosile të
gërmonin, shponin dhe minonin nëntokën me bollëk. Ne e dinim gjithnjë se grupet
që përpiqeshin më shumë për këto zgjedhje të gabuara merrnin donacione nga, dhe
formuan partneritete korporative me, ndotësit e mëdhenj. Dhe kjo na u shpjegua
si një përpjekje për angazhime konstruktive – duke përdorur fuqinë e tregut për
të rregulluar dështimet e tregut. Tani na del se disa nga këto grupe janë
vërtetë bashkë-pronarë të industrisë duke shkaktuar krizën të cilën ata po
mundohen t’a zgjidhin.[81]
Në këtë situatë, ‘massmedia paraqet ngjarjet e individëve, duke
parapëlqyer spektaklet, por ajo shpërnjeh çështjet afatgjatë siç është ngrohja
e planetit, e cila na kërcënon më shumë se gjithçka tjetër’.[82]
Dhe meqënse politikanët profesionistë nuk krijojnë aleancë me popujt përkatës,
por veç kapitalin dhe E/M, do të jetë dinamika e tregut që do të përcaktojë
fatin e dioksidit të karbonit dhe jetës së plantit. Në fjalë të tjera, për të
zbutur katastrofën ekologjike dhe shpëtuar sadopak jetën e planetit, elitat do
të imponojnë për shumë vjet politika deflacioniste, me qëllim që të ulin
konsumin mbi shtresat e ulëta, dhe rrjedhimisht, të ulin paksa emetimet e CO²,
por jo kapitalin (fuqinë blerëse), luksin dhe privilegjet e tyre.
Përfundimi i të
gjitha këtyre, është se bota, me tregun e marketingut që ka themeluar dhe
pushtetin ekonomik dhe politik që ka përqendruar, jo vetëm që legjitimon luftën
e përhershme midis popujsh,[83]
por ajo s’ka asnjë shpresë për të shpëtuar nga katastrofa më të mëdha
ekologjike. Dhe këtë situatë nuk e shpëtojnë superfuqitë, siç është SHBA dhe
Kina, ndotësit më të mëdhenj të planetit, me Amerikën shkataren kryesore të
katastrofës, e cila, tashmë dominohet nga republikanët, shumica e të cilëve
besojnë se ndryshimi i klimës është mashtrim,[84]
dhe masat teknike që propozojnë “ekologjistët” me teknologjinë e gjelbër etj.,
të cilët, fundja, e shohin teknologjinë e gjelbër si një rast të volitshëm për
të përfituar. Edhe shembujt e individëve që nuk blejnë makina dhe lëvizin me
biçikleta etj., nuk mjaftojnë për zgjidhjen e problemit. Problemi duhet të
zgjidhet një herë dhe përgjithmonë. Njerëzimi s’ka kohë, në situatën në të
cilën gjendet, të eksperimentojë me tekat dhe interesat e një pakice njerëzish
që banojnë kryesisht në metropole dhe gëzojnë luks ndërsa nuk zhvillojnë asnjë
virtyt. Parashikimet janë të zymta, dhe nëse aktivistët seriozë nuk e kuptojnë
situatën, njerëzimi ka shumë pak mundësi për t’i shpëtuar vetë-shkatërrimit.
Këtu nuk është vendi që të citojmë çdo parashikim. Vendet si Shqipëria kanë
shumë mundësi që katastrofën ekologjike ta shmangin. Një propozim konkret
tashmë është bërë në vend tjetër për sektorin e energjitikës,[85]
transportit, institucioneve sociale, dhe ekosistemit.[86] Bashkë
me energjitikën, janë propozuar në kapitujt e tjerë, në detaje, zgjidhje
konkrete, për të gjithë sektorët e ekonomisë. Por kjo kërkon njerëz të
mirë-informuar, dhe në Shqipëri nuk gjen të tillë —ose gjen shumë pak, pasi
edhe studimet mungojnë dhe censura lulëzon. Kësaj i thonë edhe dhi e zgjebosur
edhe bisht përpjetë...
*Ky studim është shkëputur nga një studim më i
gjerë, i cili përqendrohet te kriza shumë dimensionale që ka pllakosur botën:
politike, ekonomike, sociale dhe ekologjike, me titull, “Kriza shumë
dimensionale”, dhe që është shkëptur nga libri, “Revolucion për demokraci
gjithëpërfshirëse dhe Fronetike”, Dudaj
2013.
[1] Climate change deniers have grasped that markets can't fix the climate, Seumas
Milne, The Guardian, 20 February 2014.
[2] A Legal Duty to
Maximise Greenhouse Gases, George
Monbiot, The Guardian, June 26, 2014.
[3] ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ, Ο μύθος του μονόδρόμου και o ρόλος των
τοπικών κοινωνιών στην έξοδο από την κρίση, Ομιλία στη Κέρκυρα
(26/5/2010), f, 5.
[4] The
Economics of Ecosystem and Biodiversity. Report, December 2009, pdf.
[5] Act now
or species will be lost, environment groups warn, The Observer, 5 Aug 2012.
[6]
Paleoclimate. Chapter 6, nga autorë të ndryhëm, p, 4, pdf.
[7] Myths on the Ecological Crisis, TAKIS FOTOPOULOS,
The International Journal of INCLUSIVE
DEMOCRACY, Vol. 3, No. 2 (April 2007).
[8] A climate fix would ruin investors, Martin Wolf, FT, June 17, 2014.
[9] Green growth is a worthwhile goal, Martin Wolf, Financial Times, November 26, 2013.
[10] The risks of
climate disaster demand straight talking, Financial Times, August 2012,.
[11] Extreme
heatwaves are predicted as the new normal for British summers by 2040, The Independent, 15 August 2013.
[12]
Heatwaves are proof of global warming, says Nasa scientist, The Independent, 05 August 2012.
[13] US and China
leaders in 'historic' greenhouse gas emissions pledge, BBC, 12 November 2014.
[14] Earth has lost half of its wildlife in the past
40 years, says WWF, The Guardian, 30
September 2014.
[15] Air
pollution: should it stop you exercising? The
Guardian, 5 Aug 2012.
[16] UK smog
alert: vulnerable people advised to stay indoors, The Guardian, 2 April 2014.
[17] Deadlock looms over CO2 cuts as Durban summit
begins, Michael
McCarthy, 26 November 2011, The
Independent.
[18] Climate calamity averted:
New renewable rivalry between the US and China, RT,
June 16, 2014.
[19] Natural
disasters? The Guardian, Sat 2 Apr.
In this article, one can find a summery of world’s disasters during the year of
2010, up to this date.
[20] Shih për
më shumë, Ylli Përmeti, Drejt
orientimit ekologjik të shoqërisë.
[21] New UK health atlas shows greatest lung cancer
risk in big cities, The Independent, 25
April 2014.
[22] Global inaction shows that the climate sceptics have
already won, Martin Wolf, Financial Times, May 21, 2013.
[23] Green growth is a worthwhile goal, Martin Wolf, Financial Times, November 26, 2013.
[24] Climate sceptics are losing their grip, Martin Wolf, FT, July 8, 2014.
[25] 5 ways to hack the planet, The
Guardian, 12 September 2013.
[26] Let's
play God: The scientific experiments that might save the world (or destroy
it...), The Independent, 20 October
2013.
[27] Loss
Adjustment, George Monbiot, The Guardian,
1st April 2014.
[28]
Billionaires secretly fund attacks on climate science, The Independent, 24
January 2013.
[29] Errors
and emissions, New York Times, Sept.
18, 2014.
[30]
Scientists are 95% certain humans are responsible for climate change, The Independent, 27 September 2013.
[31] Are We
Bothered? George Monbiot, The Guardian,
9th May 2014.
[32] Beliefs,
Facts and Money, Paul Krugman,
N.Y. Times, JULY 6, 2014.
[33] Death on
Earth: how the world's wildlife vanished,
The Independent, 15 May 2012.
[34] Save our
skins, The Independent, 25 August 2013.
[35] The most illegally traded animal in the world
is one you've never heard of, The
Independent, 14 March
2014.
[36]
Rainforest wildlife havens on brink of collapse, Steve Connor, The Independent, 27 July 2012.
[37] Lost
Life: England’s lost and threatened species, p, 5, pdf.
[38]
Britain's butterflies in trouble due to wet weather, The
Independent, 28 June 2012.
[39]
Destroyer of worlds, George Monbiot, The
Guardian, March 24, 2014.
[40] Po aty.
[41] Are Coral Reefs really doomed? The Independent, 31 July 2012.
[42] Palm
trees and forests? A new future for the Antarctic, The Independent, 02 August 2012.
[43] How
extinction of five-tonne sloths slows up growth along the Amazon, The Independent, 11 August 2013.
[44] Nature’s
biggest treasure hunt, BBC, 10 September 2013.
[45] Revealed:
traffic fumes are confusing bees in their hunt for food, The Independent, 03
October 2013. The
global economic value of the pollination of flowering crops - such as fruit
trees and oilseed rape - by bees and other insects is estimated to be £135
billion a year.
[46] How fast
is Arctic sea ice melting? The Guardian,
18 September 2013.
[47] The stealth tax that says to hell with North Sea cod stocks, George Monbiot, 25 November 2013.
[48] World’s most pristine waters are polluted by US
Navy human waste, The Independent, 15
March 2014.
[49] How
climate change ended world’s first great civilisations, The Independent, 03 March 2014.
[50] The age of Anthropocene: Was 1950 the year
human activity began to leave an indelible mark on the geology of Earth?
The Independent, 04 May 2014.
[51] Po aty.
[52] Si u
pastruan lumenjtë gjermanë, DW, 10,
08, 2013.
[53] Një
pjesë e informacionit është marrë nga Ocean
Sentry, Overfishing: oceans are
drying, që është një faqe me rezidencë në Spanjë, vetëm se ‘shkakun’ e
katastrofës, edhe këtu, nuk e identifikojnë!
[54] Reforms ‘will not stop overfishing’, The Independent, 12, June 2012.
[55] EU warns
of global climate chaos, The Guardian,
11/1/2007.
[56] Myths on the Ecological Crisis, TAKIS FOTOPOULOS,
The International Journal of INCLUSIVE
DEMOCRACY, Vol. 3, No. 2 (April 2007).
[57] How to
create the model economy: lessons from global winners, The
Guardian, 26 September 2012.
[58] Shih Ylli Përmeti, Megaprojektet dhe Energjia
Teknologjike.
[59] The cold
claims lives while energy companies get rich, The Guardian, Mon 27 Dec 2010. In this article, The Guardian criticises the conservative
party of deregulating further the economy of Britain, via privatization and
liberalization, based to a study: Fixing Fuel Poverty, made by Brenda Boardman.
[60] Po aty.
[61] How shale
gas will transform the markets, Finacial Times, May 8
2011. [A] survey published last month by the US Energy Information
Administration, set out, for the first time, estimates of the volumes of
technically recoverable shale gas in 32 countries. Shale is natural gas trapped
in rock, and removed by hydraulic fracturing techniques. Once thought too
costly, it has of late begun to transform the American energy scene. Production
has risen 12-fold in the past decade, and it now supplies almost a quarter of US
gas needs. Once a major importer, the country is today self-sufficient in gas.
Some now talk of exports...Shale gas can be controversial. Carbon emissions are
higher than for conventional natural gas, and several small-scale projects in
Europe are held up by environmental concerns. But high energy prices and
political uncertainty in the Middle East could now spur many of the world’s
energy importers to exploit these new, indigenous gas supplies. What has
happened in America could also happen elsewhere. Specialist US firms are
looking at opportunities in China, and the development of shale gas there could
pre-empt the huge imports of both oil and gas that have been widely predicted.
[62] Ten
Things You Need (But Don't Want) To Know About the BP Oil Spill, Global Research, May 29, 2010. In this analysis, the author
explains in full detail the unstoppable disasters caused by oil companies.
[63] Coastal city
flooding ‘could cost more than £600bn a year’, The Independent, 19
August 2013.
[64] US to
continue legal battle with BP, The
Guardian, March 4 2012.
[65]
Widespread Floating Plastic Debris Found in the Western North Atlantic Ocean, ScienceDaily, (Aug. 19,
2010).
[66] Exclusive: Tiny plastic timebomb - the
pollutants in our cosmetics, The
Independent, 18 May
2014.
[67] Health chief
warns: age of safe medicine is ending, The
Independent, 16 March 2012.
[68] RENEWABLE ENERGY CANNOT SUSTAIN A CONSUMER
SOCIETY, Ted Trainer,
Synthesis/Regeneration, (Springer 2007). Gjithashtu, Renewable Energy: No
Solution for Consumer Society,
The International Journal of INCLUSIVE
DEMOCRACY, vol.3, no.1, (January 2007), TED TRAINER.
[69]
Καταναλώνουμε ενάμιση πλανήτη! Eleftherotypia, 14, 10, 20010.
[70] Nga
referenca ‘102’.
(Theksi në origjinal)
[71] Green growth is a worthwhile goal, Martin Wolf, Financial Times, November 26, 2013.
[72]
Referenca ‘86’, f, 32.
[73] The Ecological crisis as part of the present
multi-dimensional crisis and Inclusive Democracy, TAKIS FOTOPOULOS,
(Lecture at Torino Univercity, Italy, 1 April 2008).
[74] China in carbon trading experiment, BBC, 18 June 2013.
[75] Europe’s climate chief vows to fight on to save emissions
trading scheme, The Guardian, 17
April 2013.
[76] Life on Earth under threat from CO2 levels, say scientists, The Independent, 12 May 2013.
[77] Fewer resources,
greater stress, more disasters, more violence: Climate change linked to
conflict among people and societies, The
Independent, 01 August 2013.
[78] Official prophecy of doom: Global warming will
cause widespread conflict, displace millions of people and devastate the global
economy, The Independent, 18
March 2014.
[79] Clean growth is a safe bet in the climate casino, Martin Wolf, FT, September 23, 2014.
[80] Climate change: how to make the big polluters really
pay, Naomi Klein, The Guardian, 17
October 2014.
[81] The
giants of the green world that profit from the planet's destruction, Naomi Klein, The
Guardian, 3 May 2013.
[82] Climate change show and tell, Le
Monde Diplomatique, November 2014.
[83] Shih për shumë rreth luftës së përhershme, Ylli Përmeti, Pushteti, lufta e
përhershme e elitave dhe islamofobia.
[84] Republican midterm victory bodes ill for warming planet, Martin Wolf, November
11, 2014.
[85] Shih Ylli Përmeti,
Ekonomia ‘ekstroverte’ kapitullon
Greqinë: Shqipëria drejt të njëjtës “greminë”, nën seksionin, Sulmi mbi sektorin e energjisë.
[86] Ylli Përmeti, Drejt orientimit
ekologjik të shoqërisë.
No comments:
Post a Comment